Tạm ngưng hiệu lực Nghị định 46/2026/NĐ-CP: Bài học về rủi ro chính sách và quản trị tuân thủ trong nhập khẩu thực phẩm

Cuối tháng 01 năm 2026, việc Nghị định 46/2026/NĐ-CP chính thức có hiệu lực từ ngày 26/01/2026 đã nhanh chóng tạo ra những tác động lớn đối với hoạt động nhập khẩu thực phẩm tại Việt Nam. Trong một thời gian rất ngắn, các cửa khẩu đường bộ, đường thủy và đường hàng không trên cả nước ghi nhận tình trạng ách tắc nghiêm trọng, với hơn 700 lô hàng nhập khẩu bị tồn đọng, tổng khối lượng ước tính khoảng 300.000 tấn. Phần lớn các lô hàng này là nông sản tươi, sản phẩm sơ chế có nguồn gốc thực vật và một số mặt hàng thực phẩm đã qua chế biến, đóng gói sẵn.

Hiện tượng này không xuất phát từ hành vi vi phạm của doanh nghiệp, mà chủ yếu đến từ việc Nghị định 46 có hiệu lực ngay trong khi hệ thống văn bản hướng dẫn chi tiết về phương thức kiểm tra, trình tự lấy mẫu và thời gian kiểm nghiệm chưa được ban hành đầy đủ. Đồng thời, Nghị định cũng chưa thiết lập cơ chế chuyển tiếp đối với các lô hàng đã nhập khẩu hoặc đang trong quá trình làm thủ tục trước thời điểm văn bản có hiệu lực. Việc áp dụng đồng loạt phương thức kiểm tra mới, với thời gian trả kết quả từ năm đến bảy ngày, đã tạo áp lực lớn không chỉ cho doanh nghiệp nhập khẩu mà còn cho chính cơ quan kiểm tra và hệ thống kiểm nghiệm.

Khi quy định mới tạo ra rủi ro ngoài dự kiến

Về mặt nguyên tắc, Nghị định 46/2026/NĐ-CP được ban hành nhằm hoàn thiện khung pháp lý về quản lý an toàn thực phẩm, hướng tới tăng cường kiểm soát chất lượng và bảo vệ người tiêu dùng. Tuy nhiên, trong thực tiễn triển khai, việc một quy định có hiệu lực ngay lập tức, thiếu hướng dẫn chi tiết và không có điều khoản chuyển tiếp, đã làm phát sinh rủi ro ở cấp độ hệ thống.

Đối với chuỗi cung ứng thực phẩm, đặc biệt là nhóm hàng tươi sống và dễ hư hỏng, yếu tố thời gian đóng vai trò quyết định. Chỉ cần kéo dài thêm vài ngày trong khâu kiểm tra cũng có thể làm phát sinh thiệt hại lớn về kinh tế, phá vỡ kế hoạch giao hàng và ảnh hưởng trực tiếp đến uy tín của doanh nghiệp. Trong bối cảnh đó, việc “tuân thủ đúng” không còn đủ để bảo vệ doanh nghiệp khỏi rủi ro phát sinh từ chính sách.

Vai trò của Nghị quyết 09/2026/NQ-CP trong điều chỉnh chính sách

Trước những hệ quả phát sinh trong thời gian rất ngắn sau khi Nghị định 46 có hiệu lực, ngày 04/02/2026, Chính phủ đã ban hành Nghị quyết 09/2026/NQ-CP, quyết định tạm ngưng hiệu lực và điều chỉnh thời hạn áp dụng Nghị định 46 từ ngày 26/01/2026 sang ngày 16/04/2026.

Cần nhìn nhận rằng, Nghị quyết 09 không phải là việc phủ nhận mục tiêu quản lý an toàn thực phẩm hay “lùi” chính sách, mà là một phản ứng điều hành kịp thời nhằm xử lý các vướng mắc phát sinh trong quá trình triển khai. Việc tạm ngưng hiệu lực trong một giai đoạn ngắn cho phép các cơ quan quản lý có thêm thời gian hoàn thiện hướng dẫn kỹ thuật, chuẩn hóa quy trình kiểm tra, đồng thời tạo điều kiện để doanh nghiệp điều chỉnh kế hoạch nhập khẩu và logistics cho phù hợp với yêu cầu mới.

Động thái này cũng góp phần nhanh chóng ổn định lại tình hình thông quan tại các cửa khẩu, giảm thiểu nguy cơ đứt gãy chuỗi cung ứng, đặc biệt trong thời điểm cận Tết Âm lịch khi nhu cầu lưu thông hàng hóa tăng cao.

Khoảng cách giữa chính sách và năng lực thực thi

Thực tiễn triển khai trong những ngày đầu áp dụng Nghị định 46 cũng cho thấy áp lực lớn tại các đơn vị thực hiện kiểm tra chuyên ngành. Trong một số thời điểm cao điểm, các tổ chức kiểm nghiệm được chỉ định đã buộc phải tạm dừng tiếp nhận hồ sơ đăng ký kiểm tra nhà nước đối với thực phẩm nhập khẩu do quá tải hệ thống xử lý.

Diễn biến này phản ánh rõ ràng rằng rủi ro tuân thủ trong giai đoạn chuyển tiếp không chỉ đến từ nội dung của quy định pháp luật, mà còn đến từ năng lực tiếp nhận và xử lý hồ sơ của hệ thống thực thi. Đối với doanh nghiệp nhập khẩu, đặc biệt là các chuỗi cung ứng thực phẩm tươi sống, đây là yếu tố cần được nhận diện như một rủi ro vận hành song song với rủi ro pháp lý.

Tác động thực tiễn đối với doanh nghiệp nhập khẩu thực phẩm

Đối với doanh nghiệp nhập khẩu, đặc biệt là doanh nghiệp có yếu tố nước ngoài, trường hợp của Nghị định 46 là một ví dụ điển hình về rủi ro tuân thủ phát sinh trong giai đoạn chuyển tiếp chính sách. Rủi ro này không xuất phát từ việc doanh nghiệp áp dụng sai quy định, mà từ việc quy định được ban hành và áp dụng khi hệ thống triển khai chưa sẵn sàng.

Trong bối cảnh đó, việc theo dõi pháp luật không chỉ dừng lại ở việc nắm thời điểm có hiệu lực của văn bản, mà còn cần đánh giá mức độ hoàn thiện của cơ chế thực thi, bao gồm hướng dẫn kỹ thuật, năng lực của hệ thống kiểm nghiệm và khả năng xử lý của các cơ quan quản lý liên quan. Với các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực thực phẩm, đặc biệt là các chuỗi cung ứng xuyên biên giới, việc xây dựng kịch bản ứng phó với rủi ro chính sách ngày càng trở thành một phần quan trọng trong quản trị tuân thủ.

Bài học về cách tiếp cận linh hoạt trong quản lý an toàn thực phẩm

Từ góc độ quản lý nhà nước, việc ban hành Nghị quyết 09/2026/NQ-CP cho thấy một cách tiếp cận linh hoạt, đặt trọng tâm vào tính khả thi và ổn định thực tiễn, thay vì áp dụng cứng nhắc các quy định khi điều kiện triển khai chưa đầy đủ. Cách tiếp cận này phản ánh xu hướng điều hành chính sách theo hướng cân bằng giữa mục tiêu quản lý và yêu cầu ổn định hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Đối với doanh nghiệp, trường hợp này là một lời nhắc quan trọng rằng tuân thủ pháp luật không chỉ là vấn đề đọc đúng văn bản, mà còn là quá trình theo dõi sát diễn biến chính sách, đánh giá rủi ro hệ thống và chủ động điều chỉnh kế hoạch vận hành. Trong giai đoạn 2025–2026, khi nhiều lĩnh vực đang bước vào chu kỳ điều chỉnh pháp lý mạnh mẽ, cách tiếp cận này trở nên đặc biệt cần thiết.

Kết luận

Từ Nghị định 46/2026/NĐ-CP đến Nghị quyết 09/2026/NQ-CP, có thể thấy rõ cách Nhà nước điều chỉnh chính sách trong bối cảnh phát sinh rủi ro ngoài dự kiến, nhằm đảm bảo tính ổn định của hoạt động nhập khẩu, lưu thông hàng hóa và chuỗi cung ứng thực phẩm. Đối với doanh nghiệp nhập khẩu thực phẩm, đặc biệt là doanh nghiệp có yếu tố nước ngoài, đây không chỉ là một sự kiện pháp lý đơn lẻ, mà còn là bài học quan trọng về quản trị rủi ro tuân thủ trong giai đoạn chuyển tiếp chính sách.

Trong trường hợp doanh nghiệp cần đánh giá tác động của các quy định mới về an toàn thực phẩm đối với hoạt động nhập khẩu, hoặc rà soát rủi ro tuân thủ phát sinh từ việc thay đổi chính sách và cách thức triển khai, đội ngũ Green NRJ có thể hỗ trợ trao đổi và phân tích chuyên sâu trên cơ sở khung pháp lý hiện hành.